भारत र नेपालबीचको सम्बन्ध विश्वकै सबैभन्दा विशेष र सम्मानित छिमेकी सम्बन्धमध्ये एक हो। यो सम्बन्ध हजारौँ वर्ष पुराना ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र सभ्यतागत सम्बन्धमा आधारित छ। जनकपुरदेखि अयोध्या र लुम्बिनीदेखि बोधगयासम्म फैलिएको साझा धार्मिक विरासत र सीमा पारि मनाइने चाडपर्वहरूले दुई देशबीचको निकटता अझ मजबुत बनाएको छ।
पाँच भारतीय राज्यसँग जोडिएको १,७५१ किलोमिटर लामो खुला सिमानाले मानिसहरूलाई स्वतन्त्र रूपमा आवतजावत गर्न सम्भव बनाउँछ र जनस्तरको सम्बन्धलाई थप सुदृढ बनाउँछ। रोजगारी, विवाह, पारिवारिक भेटघाट र व्यापारका लागि दैनिक लाखौँ मानिस सीमा पार गर्छन्, जसले “रोटी–बेटी” सम्बन्धको भावनालाई जीवित राखेको छ।
खुला सिमाना नीति सन् १९५१ को शान्ति तथा मैत्री सन्धिअन्तर्गत औपचारिक रूपमा स्थापित भएको हो, जुन आपसी विश्वास र भ्रातृत्वको प्रतीक हो। यसले भारत र नेपाललाई केवल छिमेकी मात्र होइन, आध्यात्मिक रूपमा पनि दाजुभाइका रूपमा बाँध्छ। राजनीतिक परिवर्तन, क्षेत्रीय चुनौती र विश्वव्यापी अनिश्चितताका बाबजुद समयसँगै यो मित्रता अझ प्रगाढ बन्दै गएको छ। पूर्वाधार र अर्थतन्त्रका क्षेत्रमा दुवै देश निरन्तर रचनात्मक सहकार्य गर्दै आएका छन्, जहाँ भारत नेपालका लागि सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार हो।
नेपालको कुल व्यापारको करिब ६४ प्रतिशत भारतसँग सम्बन्धित छ, जुन चालु आर्थिक वर्षमा करिब ७.८७ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको छ। भारतको नेपालतर्फको निर्यात करिब ७ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको छ। द्विपक्षीय व्यापार निरन्तर वृद्धिको क्रममा छ। भारतले नेपालको कुल प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीको करिब ३५ प्रतिशत (झन्डै ७७७ मिलियन डलर) हिस्सा ओगटेको छ। नेपाल भारततर्फ जलविद्युत् निर्यात गर्ने प्रमुख मुलुकका रूपमा उदाउँदै छ। हरेक वर्ष अर्बौँ रुपैयाँ बराबरको विद्युत् निर्यात हुनु स्वच्छ ऊर्जामा आधारित पारस्परिक लाभ र साझा लक्ष्यको महत्वपूर्ण उदाहरण हो।
त्यसैगरी, रक्षा तथा सैन्य सहकार्य सधैँदेखि यस सम्बन्धको बलियो आधार रहँदै आएको छ। वार्षिक संयुक्त सैन्य अभ्यास ‘सूर्य किरण’ तथा २०२५ डिसेम्बरमा उत्तराखण्डको पिथौरागढ र २०२६ फेब्रुअरीमा नयाँ दिल्लीमा सम्पन्न प्रमुख सम्मेलनहरू गहिरो जरा गाडिएका सम्बन्धका प्रमाण हुन्। यस सहकार्यलाई अझ मजबुत बनाउँदै सन् २०२६ को सुरुआतमा भारतीय सेनाले नेपाल–भारत सिमानामा नेपाल सेनालाई ५० वटा सैन्य उपयोगी सवारी साधन हस्तान्तरण गर्यो, जुन दीर्घकालीन मित्रता र क्षमतावृद्धिको प्रतीक हो।
यति बलियो आधार हुँदाहुँदै पनि कहिलेकाहीँ बाह्य शक्तिहरूले दुई देशबीच दूरी सिर्जना गर्न खोजेका छन्। भूराजनीतिक आख्यान र वैचारिक भिन्नताको प्रयोग गरी सम्बन्ध कमजोर पार्ने प्रयास भइरहेका छन्। उदाहरणका लागि, ५०० मिलियन डलरको अनुदान भएको एमसीसी परियोजना चीनविरुद्धको इन्डो–प्यासिफिक रणनीतिसँग जोडिएको भनिँदा नेपालभित्र विवाद र विरोध सिर्जना भएको छ।
अर्कोतर्फ, चीनले विभिन्न अनुदानमार्फत नेपालका राजनीतिक गतिविधिमा प्रभाव पार्ने प्रयास गरिरहेको देखिन्छ; पछिल्लो उदाहरण निर्वाचन सञ्चालनका लागि ४ मिलियन डलर अनुदान हो। माओवादी र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीसम्बन्धी आन्तरिक मामिलामा मध्यस्थता गर्ने, बेल्ट एन्ड रोड परियोजनाको प्रवर्द्धन गर्ने तथा तिब्बती गतिविधि र अमेरिकी अनुदानप्रति असहमति जनाउने कार्यमा चीन सक्रिय देखिन्छ। सन् २०२० को नक्सा विवादजस्ता घटनामा चीनले अप्रत्यक्ष रूपमा भारतविरोधी भावना भड्काएको आरोपसमेत लागेको छ।
दुवै देशका जनता र नेताहरूले यो साझेदारीले यातायात विस्तार, विकास आयोजना, विपद् व्यवस्थापन र क्षेत्रीय स्थिरताजस्ता प्रत्यक्ष लाभ ल्याएको स्वीकार गर्छन्। गहिरो सांस्कृतिक आत्मीयता, आर्थिक अन्तरनिर्भरता, सैन्य सहकार्य र जनस्तरको सद्भावनाले यो सम्बन्धलाई अटुट बनाइरहेको छ। जलविद्युत्, पूर्वाधार, डिजिटल सम्पर्क, शिक्षा र रक्षा क्षेत्रमा सहकार्य विस्तार गर्दा विकासको गतिलाई अझ बल मिल्नेछ।
समग्रमा, इतिहास, संस्कृति र सुरक्षा सहकार्यले बाँधिएका भारत र नेपालबीचको मित्रता बाह्य हस्तक्षेपले कमजोर बनाउन सक्दैन। नेपालका भावी सरकारहरूले भारतसँग रचनात्मक सहकार्यलाई निरन्तरता दिनुपर्छ, किनकि विकासको मार्गमा हातेमालो गर्दै अघि बढ्दा भविष्यका पुस्ताका लागि प्रगति, स्थिरता र समृद्धि सुनिश्चित हुनेछ र यो दुवै देशको साझा हितमा हुनेछ।
