सर्वप्रथम, ‘समयका घाउहरू’ मुक्तक सङ्ग्रह प्रकाशित गरी नेपाली भाषा तथा साहित्यमा योगदान पुर्याउनुभएकोमा सुनिलस्मृति गाउँपालिका–७, तेबाङ निवासी मुक्तककार सम्फा घर्तीमगरलाई हार्दिक बधाई तथा शुभकामना व्यक्त गर्दछु।
‘समयका घाउहरू’ शीर्षक आफैँमा अर्थपूर्ण र भावगम्भीर छ। समय जीवनका अनुभव, अनुभूति र परिवर्तनको साक्षी हो। जीवनमा प्राप्त अनुभव, सम्बन्धमा आउने उतारचढाव, असफलता, वियोग र मानसिक सङ्घर्षले मानिसको मनमा अनेकौँ घाउहरू बनाउँछन्।
समयको प्रवाहसँगै कुनै घाउ निको हुँदै जान्छन् भने कुनै घाउ पुनः बल्झिन्छन्। मानवीय जीवन यस्तै अनुभव र अनुभूतिहरूको समष्टि हो। यिनै जीवनानुभूतिलाई साहित्यिक अभिव्यक्ति दिने क्रममा प्रस्तुत कृतिले पीडा र सङ्घर्षमा मात्र अल्झिएर नरही जीवनलाई सकारात्मक दृष्टिले हेर्नुपर्ने सन्देशसमेत प्रवाह गरेको देखिन्छ।
१. मुक्तकको परिचय
मुक्तक नेपाली साहित्यको लोकप्रिय काव्यविधा हो। थोरै शब्दमा गहिरो भाव, विचार, अनुभूति वा सन्देश अभिव्यक्त गर्नु मुक्तकको प्रमुख विशेषता हो। संक्षिप्तता, भावको गहनता, शब्दको कसिलोपन, लयात्मकता र अभिव्यक्तिको प्रभावकारिताले मुक्तकलाई विशिष्ट बनाउँछन्। चार हरफमा व्यक्त गर्न सकिने जीवनको सत्य र अनुभूतिलाई कहिलेकाहीँ लामो रचनाले समेत प्रभावकारी रूपमा अभिव्यक्त गर्न सक्दैन।
मुक्तकले व्यक्तिका निजी भावना र अनुभूतिलाई मात्र समेट्दैनस यसले समाजका विसङ्गतिमाथि प्रश्न उठाउने, अन्यायविरुद्ध आवाज बुलन्द गर्ने र परिवर्तनका लागि प्रेरित गर्ने कामसमेत गर्छ। यस अर्थमा मुक्तक शब्दको कलात्मक संयोजन मात्र नभई स्रष्टाको जीवनदृष्टि, सामाजिक चेतना र वैचारिक प्रतिबद्धताको अभिव्यक्ति पनि हो।
२. कृतिको परिचय
सम्फा घर्तीमगरद्वारा लिखित ‘समयका घाउहरू’ मुक्तक सङ्ग्रहमा १३६ वटा मुक्तक समेटिएका छन्। रोल्पा जिल्लाको जेठो साहित्यिक संस्था ललित साहित्य परिषद्बाट प्रकाशित यस कृतिमा अग्रज साहित्यकार डी.बी. टुहुरोको भूमिका रहेको छ भने साहित्यकारद्वय आभाष बेसहारा र राजकुमार श्रेष्ठ ‘फुच्चे’को शुभकामना समेटिएको छ।
कृतिले प्रेम, वियोग, सामाजिक यथार्थ, अन्याय, वैदेशिक रोजगारी, महिला शिक्षा, राष्ट्रिय स्वाभिमान तथा भाषा र संस्कृतिप्रतिको अनुरागजस्ता विविध विषयलाई समेटेको छ। यसरी व्यक्तिगत अनुभूतिदेखि सामाजिक सरोकारसम्मका विषयलाई मुक्तकीय संरचनामा प्रस्तुत गर्नु यस सङ्ग्रहको उल्लेखनीय पक्ष हो।
३. विषयवस्तुको विश्लेषण
यस सङ्ग्रहमा समेटिएका मुक्तकहरूलाई तिनका विषयवस्तु र भावगत प्रवृत्तिका आधारमा विभिन्न शीर्षकमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ।
प्रेम, वियोग र सम्बन्ध :
प्रेम मानवीय जीवनको सुन्दर अनुभूति हो। तर प्रेमसँगै वियोग, अविश्वास, प्रतीक्षा र भावनात्मक चोट पनि जोडिएर आउन सक्छन्। यस सङ्ग्रहमा प्रेमको चाहना, आत्मीय सम्बन्ध र भावनात्मक निकटताका साथै प्रेममा देखिने असमझदारी तथा अपेक्षालाई समेत अभिव्यक्त गरिएको छ। उदाहरणका लागि-
“भोलि हैन आजै डाक्ने भए आउँछु
मन मुटुमा कतै राख्ने भए आउँछु
मनसँग मन साट्न चाहन्छु खुसीले
मेरो माया लाग्छरु लाग्ने भए आउँछु।”
यस मुक्तकमा प्रेमप्रतिको अपेक्षा, आत्मीयताको चाहना र सम्बन्धमा पारस्परिक स्वीकार्यताको महत्त्व व्यक्त भएको छ। प्रेममा केवल आकर्षण पर्याप्त हुँदैनस मनसँग मनको सम्बन्ध र भावनाको सम्मान पनि आवश्यक हुन्छ भन्ने आशय यसमा अन्तर्निहित छ।
सामाजिक यथार्थ र अन्यायविरुद्धको चेतना :
साहित्य समाजको ऐना मात्र होइन, समाजका विसङ्गतिमाथि प्रश्न उठाउने माध्यम पनि हो। प्रस्तुत सङ्ग्रहमा गरिबी, श्रमको अवमूल्यन, हिंसा, भ्रष्ट प्रवृत्ति, सामाजिक असमानता र न्यायको अभावजस्ता समस्यालाई उठाइएको छ। राजनीतिक तथा सामाजिक विसङ्गतिप्रति असन्तुष्टि र निराशाका भावसमेत अभिव्यक्त भएका छन्।
“निमुखाहरूको आँसु झर्छ र दुःख लाग्छ
न्यायलयमा न्याय मर्छ र दुःख लाग्छ
जताततै हत्याहिंसा, लुटपात, आतङ्क छ,
द्वन्द्वको मारमा नेपाली पर्छ र दुःख लाग्छ।”
यस मुक्तकले न्यायको अपेक्षा राख्ने निमुखा नागरिकको पीडा र समाजमा व्याप्त हिंसात्मक प्रवृत्तिप्रति चिन्ता व्यक्त गरेको छ। न्याय प्रदान गर्ने संस्थामै न्यायको अनुभूति हुन नसक्नु र सर्वसाधारणले असुरक्षाको सामना गर्नुपर्ने अवस्थाप्रति यसले प्रश्न उठाएको छ। यस अर्थमा मुक्तककारको सामाजिक उत्तरदायित्वबोध र अन्यायविरुद्धको चेतना स्पष्ट देखिन्छ।
वैदेशिक रोजगारी र प्रवासी जीवन :
वैदेशिक रोजगारी समकालीन नेपाली समाजको महत्त्वपूर्ण यथार्थ हो। रोजगारीको खोजीमा विदेशिन बाध्य नेपालीले भोग्नुपर्ने श्रमशोषण, अपमान, कठिनाइ र मानसिक पीडालाई यस सङ्ग्रहमा मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ।
“थर्काउन आउँछ गाली गर्छ के गर्नु
सकी नसकी काम गर्नुपर्छ के गर्नु
ज्यानको बाजी राखेर परदेश आएँ
हजार कष्ट हुन्छ आँशु झर्छ के गर्नु।”
यस मुक्तकमा परदेशमा श्रम गर्ने नेपालीको बाध्यता र विवशता अभिव्यक्त भएको छ। ज्यानको जोखिम मोलेर विदेश पुगे पनि अपमान र कठिन श्रम सहनुपर्ने अवस्था तथा आफ्नो पीडा खुलेर व्यक्त गर्न नसक्ने परिस्थितिले प्रवासी जीवनको दुःखद पक्ष उजागर गरेको छ। यसले वैदेशिक रोजगारीको आर्थिक पाटोसँगै त्यससँग गाँसिएको मानवीय संवेदनालाई समेत पाठकसमक्ष प्रस्तुत गर्छ।
छोरी शिक्षा र महिला सशक्तीकरण :
समाजमा विद्यमान लैङ्गिक विभेद हटाउन शिक्षा महत्त्वपूर्ण माध्यम हो। यस सङ्ग्रहमा छोरीलाई शिक्षाबाट वञ्चित गर्ने विभेदकारी सोच त्याग्नुपर्ने र उनीहरूलाई समान अवसर प्रदान गर्नुपर्ने विचार व्यक्त गरिएको छ। छोरीलाई बाह्य सजावट वा उपभोगको वस्तुका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोणभन्दा शिक्षित, सचेत, सक्षम र आत्मनिर्भर नागरिकका रूपमा स्थापित गर्नुपर्ने सन्देश यहाँ पाइन्छ।
“बा, आमा स्कुलमा हालेर पढाउनु छोरीलाई
विभेदकारी सोच फालेर पढाउनु छोरीलाई
नयाँ कपडा चाहिँदैन बरु किनिदिनु किताब,
अब चेतनाको दीप बालेर पढाउनु छोरीलाई।”
यस मुक्तकले छोरीको शिक्षालाई प्राथमिकतामा राख्दै अभिभावकको सोच र व्यवहारमा परिवर्तन आउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ। भौतिक सजावटभन्दा शिक्षा र चेतना महत्त्वपूर्ण छन् भन्ने सन्देश यसमा व्यक्त भएको छ। यसले महिला सशक्तीकरण, समानता र सामाजिक रूपान्तरणको पक्षमा आवाज उठाएको देखिन्छ।
राष्ट्रिय स्वाभिमान र देशप्रेम :
राष्ट्रिय पहिचान, स्वाभिमान र देशप्रेमका भाव पनि यस सङ्ग्रहमा समेटिएका छन्। नेपाली हुनुको गौरव, राष्ट्रिय झण्डाप्रतिको सम्मान र आफ्नो पहिचानप्रतिको प्रतिबद्धताले देशप्रेमको भावलाई अभिव्यक्त गरेका छन्। यस्ता रचनाले पाठकमा राष्ट्रिय पहिचानप्रति आत्मीयता र देशप्रतिको जिम्मेवारीबोध जगाउने सम्भावना राख्छन्।
आशावादी जीवनदृष्टि र आत्मनिर्भरताको सन्देश :
सङ्ग्रहमा दुःख, निराशा, असफलता र सङ्घर्षका प्रसङ्ग आए पनि जीवनप्रति पूर्ण निराशावादी दृष्टिकोण प्रस्तुत गरिएको छैन। कठिनाइको सामना गर्दै समाधान खोज्नुपर्ने र समस्याबाट पलायन नभई त्यसको सामना गर्नुपर्ने सन्देश पाइन्छ।
“पीडाहरू त आउँछन् भोग्नुपर्छ
तर समस्यामा उपाय खोज्नुपर्छ।”
यस अभिव्यक्तिले जीवनमा पीडा र समस्या अपरिहार्य भए पनि तिनको समाधान खोज्ने प्रयास आवश्यक हुन्छ भन्ने विचार प्रस्तुत गरेको छ। कठिन परिस्थितिमा धैर्य राख्दै अघि बढ्नुपर्ने आशावादी दृष्टिकोण यसमा देखिन्छ।
भाषा, संस्कृति र सामाजिक विकृतिप्रतिको दृष्टिकोण :
भाषा र संस्कृति समाजको पहिचानसँग जोडिएका हुन्छन्। तिनको संरक्षण तथा संवर्द्धन गर्नु प्रत्येक पुस्ताको जिम्मेवारी हो। यस सङ्ग्रहमा भाषा र संस्कृतिप्रतिको अनुरागका साथै सामाजिक तथा सांस्कृतिक विकृतिविरुद्ध आवाज उठाउनुपर्ने भावसमेत व्यक्त भएको देखिन्छ। यसले परम्पराको संरक्षणसँगै समाजमा विद्यमान गलत अभ्यास र विकृतिको आलोचनात्मक समीक्षा गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई सङ्केत गर्छ।
४. भाषाशैली र शिल्पगत पक्ष
कुनै पनि साहित्यिक कृतिको प्रभावकारिता त्यसमा व्यक्त विचार र भावमा मात्र निर्भर हुँदैनस भाषा, शैली, बिम्ब, प्रतीक र संरचनाले पनि त्यसलाई प्रभावकारी बनाउँछन्। ‘समयका घाउहरू’ को भाषाशैली तथा शिल्पगत पक्षलाई हेर्दा निम्न विशेषता देखिन्छन्।
सरल र सहज भाषा : यस सङ्ग्रहमा सामान्य पाठकले सहजै बुझ्न सक्ने सरल र बोलचालको नेपाली भाषाको प्रयोग गरिएको छ। यसले रचनालाई पाठकसँग नजिक बनाएको छ।
भावगत विविधता: सङ्ग्रहमा प्रत्यक्ष अर्थ दिने अभिधात्मक अभिव्यक्तिका साथै सङ्केत र व्यञ्जनामार्फत आशय व्यक्त गर्ने रचनाहरू पनि छन्। केही अभिव्यक्तिमा लाक्षणिक अर्थको प्रयोग पाइन्छ। यसले मुक्तकहरूलाई भावगत विविधता प्रदान गरेको छ।
संवादात्मकता: कतिपय मुक्तकमा प्रश्नात्मक तथा सम्बोधनात्मक शैलीको प्रयोग गरिएको छ। यसले पाठकसँग प्रत्यक्ष संवाद भइरहेको अनुभूति गराउँछ र रचनाको सम्प्रेषणीयतालाई बढाउँछ।
भावनात्मक प्रभाव: प्रेम, वियोग, पीडा, अन्याय, सङ्घर्ष र आशाजस्ता विषयले पाठकको संवेदनालाई स्पर्श गर्ने क्षमता राख्छन्। जीवनका परिचित अनुभवलाई विषय बनाइएकाले पाठकले रचनासँग आत्मीय सम्बन्ध स्थापित गर्न सक्छन्।
मुक्तकीय संरचना: छोटो संरचनामा भाव र सन्देश प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरिएको छ। मुक्तकको मूल प्रकृतिअनुसार सीमित शब्दमा विचार सम्प्रेषण गर्ने प्रवृत्ति यसमा देखिन्छ। तथापि, केही रचनामा शब्दचयन, लय, अन्त्यानुप्रास र भावको कसिलोपनलाई थप परिष्कृत गर्न सके अभिव्यक्ति अझ प्रभावशाली बन्न सक्छ।
५. कृतिका सबल पक्ष र सुधारका सम्भावना
‘समयका घाउहरू’ का सबल पक्षका रूपमा मानवीय जीवनका अनुभूतिसँगको निकट सम्बन्ध, सामाजिक उत्तरदायित्वबोध, सरल सम्प्रेषण, आशावादी जीवनदृष्टि तथा भाषा र संस्कृतिप्रतिको अनुरागलाई लिन सकिन्छ। व्यक्तिगत प्रेम र वियोगदेखि सामाजिक अन्याय, वैदेशिक रोजगारी, महिला शिक्षा र राष्ट्रिय स्वाभिमानसम्मका विषयलाई समेट्नुले कृतिको विषयगत दायरा फराकिलो बनाएको छ।
यस सङ्ग्रहमा जीवनका विविध पक्षलाई सरल भाषामा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरिएको छ। विशेषतः सामाजिक विकृति, लैङ्गिक विभेद र प्रवासी नेपालीका पीडालाई विषय बनाउनु कृतिको विचारगत पक्ष हो। यसले मुक्तकलाई व्यक्तिगत अनुभूतिको अभिव्यक्तिमा मात्र सीमित नराखी सामाजिक चेतनाको माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
यद्यपि, मुक्तकको प्रभावकारिता विषयवस्तुको गम्भीरतामा मात्र निर्भर हुँदैनस त्यसको कलात्मक प्रस्तुति पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। भावको स्पष्टता, नवीन बिम्ब र प्रतीकको प्रयोग, शब्दको मितव्ययिता, लयको सन्तुलन तथा अन्तिम हरफमा प्रभावकारी भावविस्तारजस्ता पक्षमा थप ध्यान दिन सके आगामी सिर्जना अझ सशक्त बन्न सक्छन्। सामाजिक सन्देशलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रस्तुत गर्नुका साथै त्यसलाई कलात्मक र व्यञ्जनात्मक ढङ्गले अभिव्यक्त गर्न सके मुक्तकको प्रभाव दीर्घकालीन बन्न सक्छ।
६. निष्कर्ष
समग्रमा, ‘समयका घाउहरू’ लाई जीवनका अनुभूति र सामाजिक यथार्थलाई मुक्तकीय अभिव्यक्तिमार्फत प्रस्तुत गर्ने प्रयासका रूपमा हेर्न सकिन्छ। प्रेम र वियोगबाट सुरु हुने भावयात्रा सामाजिक अन्याय, वैदेशिक रोजगारी, महिला शिक्षा, राष्ट्रिय स्वाभिमान, भाषा तथा संस्कृतिको संरक्षण र आशावादी जीवनदृष्टिसम्म विस्तार भएको छ। यसले मुक्तक मनोरञ्जनको साधन मात्र नभई अनुभूति, विचार र सामाजिक चेतना अभिव्यक्त गर्ने सशक्त माध्यम पनि हो भन्ने सन्देश दिएको छ।
कृतिमा जीवन र समाजका विविध पक्षलाई समेट्ने प्रयत्न प्रशंसनीय छ। विषयवस्तुको स्पष्टतासँगै कलात्मक गहिराइ, बिम्बात्मकता र संरचनात्मक कसिलोपनमा थप ध्यान दिन सके आगामी सिर्जनाहरू अझ प्रभावकारी र परिष्कृत बन्न सक्नेछन्।
पहिलो कृतिमार्फत आफ्ना अनुभव, विचार र सामाजिक सरोकारलाई पाठकसमक्ष प्रस्तुत गर्ने मुक्तककार सम्फा घर्तीमगरको सिर्जनात्मक यात्राले आगामी दिनमा थप उचाइ प्राप्त गरोस् भन्ने शुभेच्छा व्यक्त गर्दछु।
अन्त्यमा, ‘समयका घाउहरू’ ले पाठकसँग भावनात्मक तथा वैचारिक सम्बन्ध स्थापित गर्न सकोस् र नेपाली साहित्यमा मुक्तक विधाको विकासमा योगदान पुर्याउन सकोस् भन्ने कामना गर्दछु।
मुक्तककार सम्फा घर्तीमगरलाई पुनः हार्दिक बधाई तथा सफल, सशक्त र उपलब्धिमूलक साहित्यिक यात्राका लागि हार्दिक शुभकामना व्यक्त गर्दछु।धन्यवाद।
